Από τον Βεζίρη στην Πανίσχυρη Βασίλισσα: Η Συναρπαστική Εξέλιξη του Σκακιού
Το σκάκι δεν ήταν πάντα το παιχνίδι που γνωρίζουμε σήμερα. Για αιώνες, ήταν μια προσομοίωση πολέμου όπου οι γυναίκες δεν είχαν θέση. Όλες οι φιγούρες ήταν αρσενικές και τα ζώα, όπως οι Ελέφαντες και τα Άλογα, έπαιζαν σημαντικό ρόλο. Πώς η γυναικεία μορφή της Βασίλισσας αντικατέστησε τον Βεζίρη και από αδύναμο κομμάτι που κινούνταν μόλις ένα τετράγωνο, μεταμορφώθηκε στην απόλυτη κυρίαρχο της σκακιέρας; Απλώς ακολουθώντας το παράδειγμα της ιστορίας!
Το Σκάκι, η Ανδρική Κυριαρχία και η Άφιξη του στην Ευρώπη
Όταν το σκάκι γεννήθηκε στην Ινδία (ως Chaturanga) τον 5ο αιώνα και αργότερα πέρασε στην Περσία και στον αραβικό κόσμο, οι φιγούρες ήταν αποκλειστικά αρσενικές. Στο πλευρό του Σάχη (Βασιλιά) βρισκόταν ο Βεζίρης (Fers), ένας σύμβουλος με περιορισμένες κινήσεις.
Η αλλαγή ξεκίνησε τον 8ο αιώνα μ.Χ., όταν οι Άραβες κατέλαβαν τη Νότια Ευρώπη (Ισπανία, Σικελία) και έμαθαν στους ντόπιους το Σκάκι. Οι ευρωπαίοι παίχτες θέλησαν την αντικατάσταση των κομματιών που δεν ταίριαζαν με τα έθιμα τους και σταδιακά έκαναν αλλαγές. Μέχρι το 1200, η Ευρώπη είχε κάνει την δική της “επανάσταση”: η Βασίλισσα είχε αντικαταστήσει οριστικά τον Βεζίρη σε ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη, από την Ιταλία μέχρι τη μακρινή Νορβηγία.
Το Ζήτημα της "Πολυγαμίας" στη Σκακιέρα
Η εμφάνιση της Βασίλισσας δημιούργησε ένα απρόσμενο θεολογικό πρόβλημα. Στον ισλαμικό κόσμο, η προαγωγή πολλών πιονιών σε Βεζίρηδες ή βασίλισσες αργότερα ήταν φυσιολογική. Στη χριστιανική Ευρώπη όμως, ο Βασιλιάς συνδεόταν με τη Βασίλισσα μέσω του ιερού δεσμού του γάμου.
Ιστορική λεπτομέρεια: Η ιδέα ενός Βασιλιά με πολλές Βασίλισσες θεωρήθηκε απαράδεκτη (πολυγαμία). Έτσι, για αιώνες, πολλοί τοπικοί κανόνες απαγόρευαν την προαγωγή πιονιού σε Βασίλισσα αν η αρχική βρισκόταν ακόμα στη σκακιέρα.
Η Μεταμόρφωση των Κομματιών
Καθώς το παιχνίδι ρίζωνε στην Ευρώπη, οι μορφές άλλαζαν για να αντικατοπτρίζουν τη φεουδαρχική κοινωνία:
Ο Ιππέας έγινε Ιππότης.
Το Άρμα έγινε Πύργος (κάστρο).
Ο Ελέφαντας (Alfil) έγινε Επίσκοπος (Αγγλία), Σημαιοφόρος (Ιταλία) ή Γελωτοποιός (Γαλλία).
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η μορφή των κομματιών. Ενώ αρχικά τα Περσικά κομμάτια ήταν πολύ ρεαλιστικά, οι Άραβες χρησιμοποιούσαν αφαιρετικά, συμβολικά σχήματα, λόγω των περιορισμών του Κορανίου για την αποφυγή ειδώλων. Αυτό υιοθετήθηκε και από τη χριστιανική Δύση, η οποία επίσης ακολουθούσε τις βιβλικές εντολές κατά της ειδωλολατρίας. Αν και στην πορεία της ιστορίας οι σκακιέρες άλλαζαν μορφή και πολλές φορές γίνονταν πιο καλλιτεχνικές με τα κομμάτια να μοιάζουν με ρεαλιστικά γλυπτά, ο συμβολικός τρόπος καθιερώθηκε και επιβίωσε μέχρι την εποχή μας μιας και βοηθάει περισσότερο στη συγκέντρωση και στο “μέτρημα” των κινήσεων.
Γιατί η Βασίλισσα έγινε "Οργισμένη";
Αρχικά, η Βασίλισσα ήταν το πιο αδύναμο κομμάτι: κινούνταν μόνο ένα τετράγωνο διαγώνια. Όλα άλλαξαν στα τέλη του 15ου αιώνα. Τρεις παράγοντες συνέβαλαν σε αυτό:
Ισχυρές Γυναίκες στην Εξουσία: Η εμφάνιση προσωπικοτήτων όπως η Ισαβέλλα της Καστίλλης (η οποία έπαιζε σκάκι) άλλαξε την αντίληψη για τη γυναικεία ισχύ. Η Βασίλισσα στη σκακιέρα έπρεπε να αντικατοπτρίζει τη δύναμη της Βασίλισσας στην πραγματική ζωή.
Η Λατρεία της Παρθένου Μαρίας: Η θρησκευτική εξύψωση της γυναίκας ως διαμεσολαβητή του Θεού έδωσε ηθικό βάρος στη θέση της.
Ο Ρομαντισμός και η Ιπποσύνη: Η εποχή των ιπποτών και της ρομαντικής αγάπης τοποθέτησε τη γυναίκα στο επίκεντρο της κοινωνικής ζωής.
Γύρω στο 1475, το παιχνίδι μετονομάστηκε σε “Scacchi de la donna” (Το Σκάκι της Κυρίας) ή “Scacchi della rabiosa” (Το Σκάκι της Οργισμένης Βασίλισσας), καθώς η νέα της κίνηση –να σαρώνει όλη τη σκακιέρα– σόκαρε τους παίκτες της εποχής.
Η Σκακιέρα ως Καθρέφτης της Γυναικείας Ισχύος
1. Ισαβέλλα η Καθολική (Η «Μητέρα» της Σύγχρονης Βασίλισσας)
Η Yalom υποστηρίζει ότι η καθιέρωση των νέων κανόνων (το «σκάκι της οργισμένης βασίλισσας») συνέπεσε χρονικά με την άνοδο της Ισαβέλλας της Καστίλλης στην Ισπανία (τέλη 15ου αιώνα).
Η Ισαβέλλα δεν ήταν απλώς μια σύζυγος, αλλά μια στρατηλάτης που βρισκόταν στα πεδία των μαχών.
Λέγεται ότι οι πρώτοι κανόνες που έδωσαν στη Βασίλισσα την απόλυτη ελευθερία κινήσεων γράφτηκαν στην Ισπανία την εποχή που η Ισαβέλλα μεσουρανούσε.
2. Μεγάλη Αικατερίνη της Ρωσίας
Η Αικατερίνη η Μεγάλη ήταν φανατική παίκτρια και η θητεία της στον θρόνο ταυτίστηκε με τη «χρυσή εποχή» του σκακιού στη Ρωσία.
Η προσωπική της πινελιά: Την εποχή εκείνη, η Αικατερίνη προωθούσε το σκάκι ως ένδειξη υψηλής ευφυΐας και πολιτισμού στην αυλή της.
Μάλιστα, υπήρχε μια ρωσική ιδιαιτερότητα: η Βασίλισσα (Φέρζης) στη Ρωσία για ένα διάστημα μπορούσε να κινείται και σαν Ίππος (κάτι που την έκανε αήττητη!). Αυτό αντικατόπτριζε την απόλυτη και απεριόριστη εξουσία που είχε η ίδια η Αικατερίνη.
3. Ελισάβετ Α΄ της Αγγλίας
Η «Παρθένος Βασίλισσα» χρησιμοποίησε το σκάκι ως διπλωματικό εργαλείο.
Στην αυλή της Ελισάβετ, το σκάκι ήταν το παιχνίδι των ευγενών και των κατασκόπων. Η ισχύς της Βασίλισσας στη σκακιέρα συμβόλιζε την ικανότητα μιας γυναίκας να προστατεύει το βασίλειό της και να επιβάλλεται σε έναν κόσμο ανδρών (όπως οι Επίσκοποι και οι Ιππότες).
Το παράνομο σκάκι!
Το σκάκι κατά καιρούς κυνηγήθηκε και κηρύχθηκε παράνομο από την εκκλησία. Θεωρήθηκε ειδωλολατρικό κατάλοιπο ή και παιχνίδι τζόγου στα καπηλειά. Η εισαγωγή του Επισκόπου στη θέση του Αξιωματικού αλλά και της Παρθένου Μαρίας ως βασίλισσας σε πίνακες και κομμάτια κατεύνασε κάπως τη δίωξη του. Το Σκάκι άλλωστε ανά περιόδους όταν δεν διώκονταν ήταν από τα αγαπημένα παιχνίδια των μοναχών που έγραψαν και σπάνια σκακιστικά συγγράμματα.
Δείτε και το άρθρο Τα 10 πιο συχνά λάθη των αρχαρίων στο Σκάκι
